17 พฤศจิกายน 2569
การศึกษาพระปริยัติธรรมของคณะสงฆ์สยามแต่โบราณสมัย แบ่งออกเป็น ๒ แผนก คือ แผนกบาลี และแผนกธรรม การศึกษาพระปริยัติธรรมแผนกบาลีนั้น มีมาตั้งแต่ดั้งเดิม เป็นการศึกษาภาษาบาลีเพื่อที่จะสามารถเข้าถึงและเข้าใจคัมภีร์ต่าง ๆ ทางพระพุทธศาสนาซึ่งทรงไว้หรือรจนาไว้ด้วยภาษานั้นมาแต่เก่าก่อน ผู้ที่สอบไล่ได้เรียกเป็นบาเรียน หรือเปรียญตามชั้นภูมิแห่งความรู้ อีกแผนกหนึ่งคือการศึกษาพระปริยัติธรรม แผนกธรรม ซึ่งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงพระดำริก่อตั้งและอุดหนุนขึ้น เป็นการศึกษาธรรมในทางพระพุทธศาสนาที่มุ่งเน้นเข้าใจเนื้อหาสาระแห่งธรรม ซึ่งปริวรรตออกเป็นภาษาสยาม โดยวิธีศึกษาวิเคราะห์ เรียบเรียง และบรรยายธรรม ผู้ที่สอบไล่ได้เรียกเป็นนักธรรมตามชั้นภูมิแห่งความรู้เช่นกัน
กล่าวโดยเฉพาะถึงชั้นภูมิของผู้สอบไล่ได้ตามหลักสูตรของสนามหลวงแผนกธรรมนั้น จำแนกเป็นชั้นนักธรรมตรี นักธรรมโท และนักธรรมเอก โดยสมเด็จพระมหาสมณเจ้าพระองค์นั้น ทรงเอาพระทัยใส่ เป็นพระธุระในการเลือกเฟ้น ตรวจตราจัดทำหลักสูตรและตำราเรียน การเรียนการสอน ตลอดจนการสอบพระปริยัติธรรม แผนกธรรม อยู่จนที่สุดแห่งพระชนมชีพ
สำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง. (2565). ธรรมศึกษา ชั้นโท ระดับอุดมศึกษาและประชาชนทั่วไป: หลักสูตรธรรมศึกษา พุทธศักราช 2557 ฉบับปรับปรุง พุทธศักราช 2564.
สุภาษิต คือ ถ้อยคำหรือข้อความสั้น ๆ กะทัดรัด ที่ใช้สั่งสอน เตือนใจ หรือให้ข้อคิดคติเตือนใจในทางที่ดีงาม มีความหมายลึกซึ้งและเป็นความจริงที่พิสูจน์ได้
พุทธศาสนสุภาษิต คือ ถ้อยคำหรือคติธรรมคำสอนในพระพุทธศาสนา ที่พระพุทธศาสดาตรัสไว้ เป็นภาษาบาลี พร้อมคำแปลและข้อคิดสำหรับนำไปใช้เป็นแนวทางในการดำเนินชีวิต
การแก้กระทู้ธรรมเป็นลักษณะเฉพาะของการศึกษาธรรมศึกษาของไทย มุ่งนำเสนอพุทธศาสนสุภาษิต ธรรมภาษิต และเถรภาษิต ยกเป็นหัวข้อกระทู้ให้ผู้ศึกษาได้อธิบายหัวข้อนั้น ๆ ด้วยการประมวลองค์ความรู้ต่าง ๆ ทั้งจากการเรียนวิชาธรรมศึกษา และจากภูมิรู้ในวิทยาการแขนงต่าง ๆ ของผู้เรียนมาเรียบเรียงในรูปแบบของ “เรียงความแก้กระทู้ธรรม” ซึ่งมีลักษณะเฉพาะ เป็นเพียงตัวอย่างประเภทหนึ่งของการเขียนเรียงความอธิบาย ซึ่งมิใช่จะเป็นการกำหนดกลวิธีการเขียนเรียงความที่ดีที่สุดสำหรับการศึกษาประเภทอื่น ๆ สาระสำคัญอยู่ที่การอธิบายหัวข้อใดหัวข้อหนึ่งให้สามารถเข้าใจได้อย่างแจ่มแจ้งเท่านั้น